Dị ứng sữa ở trẻ em: Nguyên nhân, Dấu hiệu và Cách xử trí

Dị ứng sữa ở trẻ em là vấn đề được nhiều phụ huynh quan tâm khi trẻ xuất hiện các triệu chứng bất thường sau khi uống sữa. Bài viết dưới đây sẽ giúp mẹ hiểu rõ nguyên nhân gây dị ứng sữa, nhận biết sớm các dấu hiệu và cách xử trí an toàn cho trẻ.

1. Dị ứng sữa là gì?

Dị ứng sữa là một phản ứng bất thường của hệ miễn dịch đối với protein có trong sữa động vật, (thường là sữa bò). Theo đó mỗi khi trẻ uống sữa, cơ thể sẽ ‘hiểu nhầm’ các protein này là tác nhân gây hại và tạo ra các phản ứng dị ứng. Phản ứng này khác với không dung nạp lactose - là do cơ thể thiếu enzyme tiêu hóa đường lactose gây đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy, nhưng không liên quan đến miễn dịch. Hầu hết tình trạng dị ứng sữa có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng phổ biến hơn ở trẻ nhỏ.

2. Nguyên nhân gây dị ứng sữa ở trẻ em

Nguyên nhân trẻ bị dị ứng sữa chủ yếu là do hệ miễn dịch hoạt động kém, dẫn đến nhầm lẫn một số protein trong sữa là có hại, kích hoạt sản xuất kháng thể immunoglobulin E (IgE) để trung hòa protein (chất gây dị ứng). Lần tiếp theo khi cơ thể tiếp xúc với những protein này, kháng thể IgE sẽ nhận diện chúng và báo hiệu cho hệ miễn dịch giải phóng histamine và các hóa chất khác, gây ra một loạt các triệu chứng dị ứng.

Ngoài ra, còn có một số yếu tố làm tăng nguy cơ dị ứng sữa có thể kể đến như:

• Mắc các dị ứng khác: Trẻ dị ứng sữa thường có xu hướng dị ứng với những loại thực phẩm hoặc sữa khác. Dị ứng sữa cũng có thể xuất hiện sớm và là tiền đề cho các dị ứng sau này.

• Viêm da cơ địa: Trẻ bị viêm da cơ địa có nguy cơ cao dị ứng thực phẩm, trong đó có dị ứng sữa cao hơn.

• Tiền sử gia đình: Nguy cơ dị ứng thực phẩm sẽ tăng lên nếu một hoặc cả hai bố mẹ từng mắc dị ứng thực phẩm hoặc các bệnh lý dị ứng khác như hen suyễn, viêm mũi dị ứng, nổi mề đay hay chàm.

3. Dấu hiệu nhận biết trẻ bị dị ứng sữa là gì?

Mẹ có thể nhận thấy dấu hiệu trẻ bị dị ứng sữa qua một số biểu hiện như nổi mề đay, thở khò khè, cảm giác ngứa hoặc tê quanh môi/ miệng, nôn mửa, ho hoặc khó thở, phân lỏng hoặc tiêu chảy, đau quặn bụng, sổ mũi,...

- Triệu chứng tức thời: 

• Trẻ bị nổi mề đay.

• Ho, khó thở hoặc thở khò khè.

• Sưng môi, lưỡi hoặc họng.

• Trẻ có cảm giác ngứa hoặc tê quanh môi, miệng.

- Triệu chứng muộn: Một số trường hợp dấu hiệu trẻ bị dị ứng sữa có thể xuất hiện muộn hơn, thường khởi phát sau vài giờ đến vài ngày như:

• Buồn nôn và nôn.

• Đau bụng hoặc khó chịu ở dạ dày.

• Chướng bụng, đầy hơi.

• Tiêu chảy hoặc có thể lẫn máu, chất nhầy trong phân.

4. Dị ứng sữa ở trẻ có nguy hiểm không?

Trẻ bị dị ứng sữa có thể gây nguy hiểm, đặc biệt trong những trường hợp phản ứng nặng hoặc không được xử trí kịp thời. Trước hết, dị ứng sữa có nguy cơ sốc phản vệ - một phản ứng dị ứng nghiêm trọng, có thể đe dọa tính mạng, với các triệu chứng:

• Thở khò khè, khó thở hoặc thở có tiếng.

• Sưng môi, lưỡi, cổ họng, gây cảm giác nghẹn.

• Da đỏ bừng, nổi mề đay, ngứa dữ dội.

• Ho dai dẳng, khó nói hoặc khàn giọng.

Bên cạnh nguy cơ cấp tính, trẻ bị dị ứng sữa còn đối mặt với nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, nếu phải loại bỏ sữa và các chế phẩm từ sữa khỏi chế độ ăn mà không có giải pháp thay thế phù hợp. Bởi sữa là nguồn cung cấp quan trọng canxi, vitamin D, protein và năng lượng, đây đều là những dưỡng chất cần thiết cho sự tăng trưởng chiều cao, cân nặng và phát triển xương của trẻ.

5. Nên làm gì khi trẻ có dấu hiệu bị dị ứng sữa? Cách xử lý đúng

Khi nhận thấy con có biểu hiện dị ứng sữa, mẹ cần ngừng cho con sử dụng sữa ngay, theo dõi sát các triệu chứng và nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế để được bác sĩ thăm khám, chẩn đoán chính xác và hướng dẫn xử trí phù hợp.

5.1. Ngừng cho trẻ uống sữa và nhanh chóng đưa đến cơ sở y tế gần nhất

Khi trẻ xuất hiện dấu hiệu nghi ngờ dị ứng sữa, mẹ cần ngừng ngay việc cho trẻ uống loại sữa đang dùng và các sản phẩm có chứa sữa, nhằm tránh làm tình trạng dị ứng trở nên nghiêm trọng. Đồng thời mẹ cần nhanh chóng đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu kịp thời. Dị ứng sữa có thể tiến triển nhanh và gây nguy hiểm đến tính mạng nếu không được xử trí đúng lúc, vì vậy mẹ không tự ý điều trị tại nhà hay chờ triệu chứng thuyên giảm.

5.2. Cung cấp các thông tin cần thiết cho bác sĩ

Để hỗ trợ bác sĩ chẩn đoán chính xác, mẹ nên ghi nhớ các thông tin cần thiết như:

• Thời điểm trẻ ăn hoặc uống sản phẩm từ sữa.

• Thời gian xuất hiện phản ứng dị ứng.

• Loại phản ứng xảy ra (nổi mề đay, nôn ói, tiêu chảy, khó thở…).

• Lượng sữa hoặc sản phẩm từ sữa trẻ đã sử dụng.

• Cách chế biến thực phẩm (uống trực tiếp, dùng trong món nướng, sữa chua, phô mai…).

Bên cạnh dữ liệu mẹ cung cấp và các triệu chứng lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định một số xét nghiệm dị ứng phù hợp để xác định nguyên nhân gây phản ứng. Việc chẩn đoán đúng giúp phân biệt dị ứng sữa với các vấn đề tiêu hóa khác, từ đó xây dựng hướng xử trí và chế độ dinh dưỡng an toàn, phù hợp cho trẻ.

Lưu ý: Mẹ không nên tự kê đơn hay thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào trong chế độ ăn uống của trẻ mà không có chỉ định từ bác sĩ. Nếu triệu chứng của trẻ tái lại nhiều lần, mẹ nên đưa đến bác sĩ ngay.

6. Dị ứng sữa ở trẻ có tự khỏi không?

Phần lớn trẻ bị dị ứng sữa có thể cải thiện và tự khỏi dần khi lớn lên, thường trong độ tuổi từ 2 - 4 tuổi, khi hệ miễn dịch và tiêu hóa ngày càng hoàn thiện. Tuy nhiên, mức độ cải thiện không giống nhau, phụ thuộc vào cơ địa và khả năng đáp ứng của từng trẻ. Vì vậy, mẹ nên cho trẻ tái khám định kỳ để bác sĩ theo dõi tiến triển, đánh giá mức độ dị ứng và xác định thời điểm phù hợp để thử lại sữa một cách an toàn, tránh nguy cơ phản ứng không mong muốn.

7. Làm thế nào để ngăn ngừa dị ứng sữa ở trẻ?

Để tầm soát hoặc xử lý tình trạng dị ứng sữa bò, mẹ cần loại bỏ sữa bò cùng tất cả các thực phẩm/sản phẩm chế biến từ sữa bò ra khỏi thực đơn hàng ngày của trẻ, trừ phi bác sĩ đưa ra một khuyến nghị khác.

Mẹ nên tìm đến các bác sĩ chuyên khoa để tiếp nhận lời cố vấn, nắm bắt được phương cách xử lý hữu hiệu nhất, mục đích là để đảm bảo con yêu không bị thiếu hụt dinh dưỡng khi theo đi chế độ kiêng khem sữa bò. Hãy hợp tác với đội ngũ chăm sóc sức khỏe đang tư vấn cho mẹ, rất có thể mẹ sẽ tìm được sản phẩm dinh dưỡng thay thế cho sữa bò, từ đó giúp trẻ bổ sung đầy đủ canxi và các dưỡng chất thiết yếu có ích cho sự tăng trưởng và phát triển.

8. Câu hỏi thường gặp về dị ứng sữa ở trẻ

Sau đây là những thắc mắc thường gặp liên quan đến tình trạng trẻ dị ứng sữa:

8.1 Lưu ý gì khác khi chăm sóc trẻ bị dị ứng sữa?

Bên cạnh việc đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện dấu hiệu dị ứng sữa, mẹ cũng cần chú ý rằng tình trạng này thường liên quan đến hệ miễn dịch còn non yếu, đặc biệt ở những trẻ sinh mổ hoặc có cơ địa dị ứng. Do đó, trong quá trình chăm sóc, mẹ nên chủ động tăng cường sức khỏe hệ miễn dịch cho con bằng cách duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, bổ sung đầy đủ vi chất cần thiết, cho bú mẹ càng lâu càng tốt, đảm bảo giấc ngủ chất lượng và tạo môi trường sinh hoạt lành mạnh, hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng.

8.2. Trẻ dị ứng sữa bò có thể thay thế bằng sữa làm từ đậu nành không?

Phụ huynh không nên tự ý thay thế sữa bò bằng sữa đậu nành cho trẻ bị dị ứng sữa bò, đặc biệt là trẻ dưới 6 tháng tuổi. Bởi các sản phẩm từ đậu nành có chứa phytoestrogens là các hợp chất thực vật có đặc tính tương tự hormone oestrogen, có thể ảnh hưởng đến sự phát triển nội tiết của trẻ.

Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu cho thấy khoảng 30 - 50% trẻ dị ứng sữa bò cũng có thể phản ứng dị ứng với sữa công thức đậu nành, khiến nguy cơ dị ứng chéo tăng cao. 

8.3. Dị ứng sữa có lây không?

Dị ứng sữa không phải là bệnh truyền nhiễm và không thể lây từ người này sang người khác. Đây là phản ứng riêng của hệ miễn dịch đối với protein trong sữa, nên việc tiếp xúc hay dùng chung đồ ăn không làm lây dị ứng sữa.

8.4. Dị ứng sữa và không dung nạp sữa có giống nhau không?

Đây là hai tình trạng hoàn toàn khác nhau. Dị ứng sữa là phản ứng quá mức của hệ miễn dịch với protein trong sữa, có thể gây ra các triệu chứng nghiêm trọng hơn, thậm chí đe dọa tính mạng nếu xảy ra sốc phản vệ. Dị ứng sữa thường gặp ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong những năm đầu đời.

Trong khi đó, không dung nạp lactose là tình trạng cơ thể không tiêu hóa được lactose - một loại đường có trong sữa và các sản phẩm từ sữa. Khi sử dụng thực phẩm chứa lactose, người mắc có thể gặp các triệu chứng như đầy hơi, đau quặn bụng, tiêu chảy. Tình trạng này thường gặp ở người lớn hơn.

Nhìn chung, dị ứng sữa ở trẻ em có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện sớm và xử trí đúng cách. Quan trọng là mẹ cần hiểu rõ nguyên nhân, nhận biết kịp thời các dấu hiệu và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ để giúp hạn chế tối đa nguy cơ biến chứng, đồng thời đảm bảo trẻ vẫn được cung cấp đầy đủ dinh dưỡng cho sự phát triển toàn diện.