Bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì, khắc phục thế nào?

Việc tìm hiểu bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì sẽ giúp mẹ chủ động hơn trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe của con từ ngày đầu đời. Tuy tình trạng sẽ gây ra những triệu chứng khiến trẻ khó chịu, nhưng mẹ đừng quá lo lắng, việc nhận biết sớm các dấu hiệu đặc trưng và xử trí đúng cách sẽ giúp trẻ sớm cải thiện.

1. Bất dung nạp lactose ở trẻ là tình trạng gì, có mấy dạng?

Theo PMC (kho lưu trữ dữ liệu sinh học và y khoa quốc gia Hoa Kỳ), Australian Breastfeeding Association (Hiệp hội Nuôi con bằng sữa mẹ Úc) và American Academy of Pediatrics (Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ), bất dung nạp lactose là tình trạng cơ thể trẻ sơ sinh không sản sinh đủ enzyme lactase để phân giải đường lactose trong sữa. Khi không được tiêu hóa hoàn toàn, lượng lactose này sẽ đi xuống đại tràng và bị vi khuẩn lên men, dẫn đến các triệu chứng khó chịu như đau bụng, đầy hơi, chướng bụng và tiêu chảy. Mức độ biểu hiện của trẻ sẽ phụ thuộc vào lượng sữa tiêu thụ và mức độ thiếu hụt enzyme thực tế.

Dinh dưỡng Mẹ và Bé đề cập, tình trạng bất dung nạp lactose ở trẻ thường được chia thành ba dạng chính bao gồm bẩm sinh, nguyên phát và thứ phát. 

• Bất dung nạp lactose bẩm sinh: Đây là tình trạng di truyền cực kỳ hiếm gặp khi trẻ sinh ra đã hoàn toàn không có enzyme lactase, khiến cơ thể không thể tiêu hóa lactose. Ngay từ khi mới chào đời, trẻ thường không tăng cân, có dấu hiệu kém hấp thu và mất nước rõ rệt. Đây là một trường hợp cấp cứu y tế, đòi hỏi bé phải có chế độ ăn đặc biệt và nhận được sự chăm sóc khẩn cấp từ bác sĩ.
• Bất dung nạp lactose nguyên phát: Dạng này xảy ra do lượng men lactase tự nhiên trong cơ thể bị sụt giảm theo thời gian, có thể liên quan đến yếu tố tuổi tác hoặc thói quen giảm tiêu thụ các sản phẩm từ sữa. Tuy nhiên, bất dung nạp lactose nguyên phát rất hiếm khi xuất hiện ở trẻ dưới hai tuổi, vì giai đoạn này trẻ vẫn đang duy trì việc bú mẹ hoặc uống sữa công thức thường xuyên.
• Bất dung nạp lactose thứ phát: Đây thường là tình trạng tạm thời do đường ruột bị tổn thương sau khi trẻ bị nhiễm trùng, nhiễm khuẩn, mắc bệnh Celiac chưa được chẩn đoán hoặc sử dụng kháng sinh dài ngày. Đặc biệt, nếu bé bị viêm dạ dày ruột dẫn đến tiêu chảy kéo dài hơn hai tuần, mẹ nên trao đổi với bác sĩ để loại trừ khả năng trẻ đang gặp chứng bất dung nạp lactose thứ phát.

(*) Lưu ý: Bất dung nạp lactose không phải là dị ứng sữa hay dị ứng thực phẩm. Mẹ cần lưu ý để có cách hỗ trợ trẻ sơ sinh phù hợp.

2. Dấu hiệu bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì?

Trẻ bất dung nạp lactose thường có các biểu hiện điển hình như tiêu chảy phân lỏng có bọt, đầy hơi, quấy khóc, hăm đỏ vùng hậu môn,... Các triệu chứng này thường xuất hiện khá nhanh, khoảng từ 30 - 60 phút sau khi trẻ ăn các thực phẩm có chứa lactose. Dưới đây là chia sẻ chi tiết các dấu hiệu bất dung nạp Lactose ở trẻ được tổng hợp từ PMC, HealthyChildren.org (Nền tảng giáo dục sức khỏe trẻ em Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ), Raising Children Network (Mạng lưới nuôi dạy trẻ em khoa học, Chính phủ Úc) và Dinh dưỡng Mẹ và Bé:

• Trẻ thường bị đầy hơi và có biểu hiện đau bụng âm ỉ.
• Bé hay gặp tình trạng nôn trớ hoặc ợ hơi liên tục sau khi bú.
• Tiêu chảy, phân lỏng có bọt hoặc phân lỏng kèm theo mùi chua đặc trưng.
• Con thường xuyên quấy khóc và có biểu hiện không chịu bú mẹ.
• Trẻ có dấu hiệu kém ăn, không hứng thú với việc ăn uống hằng ngày.
• Tình trạng sụt cân hoặc suy dinh dưỡng có thể xảy ra nếu không được can thiệp kịp thời.
• Vùng da xung quanh hậu môn của trẻ có dấu hiệu ửng đỏ hoặc bị hăm do tính chất của phân.

3. Nguyên nhân gây ra tình trạng bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh

Chứng không dung nạp lactose xảy ra khi ruột non không sản xuất đủ enzyme lactase để phân giải đường lactose trong sữa. Dưới đây là những nguyên nhân chính được Nationwide Children's Hospital tổng hợp:

• Trẻ vừa trải qua các bệnh lý hoặc bị nhiễm trùng đường tiêu hóa.
• Niêm mạc ruột non của trẻ bị tổn thương do các tác động bên ngoài.
• Yếu tố tiền sử gia đình có người mắc chứng không dung nạp lactose.
• Trẻ sinh non hoặc sinh thiếu tháng thường có hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện.
• Một số trường hợp hiếm gặp do cơ địa trẻ hoàn toàn không thể tự sản sinh men lactase.

4. Nên làm gì khi trẻ gặp tình trạng bất dung nạp lactose?

Khi nghi ngờ bé gặp vấn đề với đường lactose, mẹ cần đưa con đến bác sĩ thăm khám để được hướng dẫn cách xử trí phù hợp. Bên cạnh đó, mẹ cũng nên chủ động đổi sữa công thức và điều chỉnh chế độ dinh dưỡng phù hợp. Dưới đây là chia sẻ giúp mẹ nắm rõ các việc cần làm khi bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì được tổng hợp từ Australian Breastfeeding Association, HealthyChildren.org, Raising Children Network và Nationwide Children's Hospital:

4.1 Tham khảo bác sĩ về việc bổ sung enzyme lactase cho trẻ

Nếu trẻ có những triệu chứng trên và mẹ nghi ngờ con mình không dung nạp với lactose, hãy đưa trẻ đến bác sĩ để được thăm khám và chẩn đoán chính xác. Việc phát hiện sớm giúp cải thiện hiệu quả điều trị, tạo điều kiện để cơ thể con hấp thu dưỡng chất tốt hơn và phát triển khỏe mạnh.

4.2 Ưu tiên cho bé bú sữa mẹ 

Tổ chức y tế như World Health Organization (WHO) và UNICEF khuyến nghị mẹ nên cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời và tiếp tục đến 24 tháng tuổi (hoặc lâu hơn). Bởi trong sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tốt nhất cho sự phát triển của trẻ. Đặc biệt trong sữa mẹ còn chứa SYNBIOTIC - sự kết hợp giữa chất xơ Prebiotics và lợi khuẩn Probiotics giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh, từ đó củng cố hàng rào miễn dịch của trẻ, đặc biệt là với trẻ sinh mổ.

Trẻ sinh mổ thường chịu thiệt thòi vì thiếu hụt lợi khuẩn từ mẹ, gây ảnh hưởng đến hệ miễn dịch những năm đầu đời. Trong khi đó, đường ruột lại là nơi tập trung đến 70 - 80% tế bào miễn dịch. Vì vậy, củng cố hệ vi sinh đường ruột sớm chính là cách tốt nhất để trẻ sinh mổ tăng cường đề kháng và phát triển vững vàng.

4.3 Điều chỉnh chế độ dinh dưỡng

Ở giai đoạn 6 tháng tuổi, sữa vẫn là nguồn dinh dưỡng chính cung cấp năng lượng và dưỡng chất cần thiết cho sự phát triển của trẻ. Trung bình, mỗi cữ bé có thể bú khoảng 760 - 800ml sữa Vì vậy, mẹ nên tiếp tục duy trì việc cho bé bú sữa mẹ theo nhu cầu để hỗ trợ tăng trưởng và tăng cường đề kháng tự nhiên cho con.

Bên cạnh việc bú sữa, khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm mẹ cần lưu ý những nguyên tắc sau để hỗ trợ hệ tiêu hóa của con:

- Chia nhỏ bữa ăn: Mẹ nên chia thực đơn thành nhiều bữa nhỏ trong ngày thay vì cho con ăn quá no một lúc. Việc này góp phần giảm hấp thu lactose quá nhiều, giúp hệ tiêu hóa của bé hạn chế các triệu chứng khó chịu.

- Bổ sung thực phẩm giàu canxi: Trẻ bất dung nạp lactose vẫn có thể nhận canxi từ các loại rau lá xanh đậm như rau bina, bông cải xanh hoặc phô mai không lactose. Mẹ cũng có thể bổ sung canxi cho con qua các loại đậu, cá hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ nhi khoa về việc dùng thực phẩm chức năng bổ sung.

- Theo dõi lượng lactose trẻ dung nạp được: Mỗi bé sẽ có một ngưỡng dung nạp lactose khác nhau mà không xuất hiện triệu chứng. Mẹ hãy chú ý quan sát phản ứng của cơ thể con để điều chỉnh lượng thực phẩm chứa lactose sao cho phù hợp.

5. Giải đáp một số thắc mắc liên quan

Ngoài tìm hiểu bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì, mẹ còn có thể tham khảo thêm giải đáp một số thắc mắc khác dưới đây:

5.1 Trẻ sơ sinh bị bất dung nạp lactose mẹ kiêng ăn gì?

Theo NHS (Bệnh viện Đại học Milton Keynes, Dịch vụ Y tế Vương quốc Anh) và University Hospitals, nếu đang cho con bú, mẹ nên hạn chế các sản phẩm từ sữa động vật như sữa tươi, bơ, phô mai và các loại thực phẩm chứa nhiều đường. Việc điều chỉnh chế độ ăn của mẹ sẽ giúp giảm áp lực lên hệ tiêu hóa của bé thông qua nguồn sữa mẹ. 

5.2 Bất dung nạp ở trẻ sơ sinh bao lâu thì hết?

Trong một số trường hợp, chứng không dung nạp lactose chỉ là tạm thời - nếu nó phát triển sau một bệnh do virus hoặc nếu nó liên quan đến các bệnh lý khác. Tuy nhiên, HealthyChildren.org cũng đề cập trong một số trường hợp liên quan đến yếu tố di truyền hoặc cơ địa, chứng bất dung nạp này có khả năng trở thành mãn tính và theo trẻ đến khi trưởng thành.

5.3 Bất dung nạp lactose và dị ứng protein sữa bò có giống nhau không?

Theo PMC, Food Allergy Research & Education (Tổ chức nghiên cứu và giáo dục về dị ứng thực phẩm Hoa Kỳ - FARE), bất dung nạp lactose và dị ứng protein sữa bò là hai tình trạng khác nhau. Bất dung nạp lactose sẽ khiến cơ thể gặp khó khăn trong việc tiêu hóa đường sữa do thiếu hụt enzyme lactase, gây ra các triệu chứng về tiêu hóa như đầy hơi hay tiêu chảy. Trong khi đó, dị ứng đạm sữa bò (CMA) là phản ứng của hệ miễn dịch khi nhận diện sai lầm protein trong sữa là tác nhân có hại. Các triệu chứng dị ứng thường đa dạng và nghiêm trọng hơn, từ nổi mề đay, sưng tấy cho đến khó thở hoặc khò khè.

Hiểu rõ bất dung nạp lactose ở trẻ sơ sinh là gì chính là điều cần thiết giúp mẹ bảo vệ hệ tiêu hóa non nớt của con yêu. Khi nhận thấy các dấu hiệu bất thường, mẹ hãy bình tĩnh đưa trẻ đi thăm khám và tuân thủ các chỉ dẫn dinh dưỡng từ chuyên gia. Chúc bé yêu của mẹ luôn khỏe mạnh trên hành trình khôn lớn!